خدايند . چه ، آن عقولِ كليهء عشره ، شئون ذاتيهء خدا و انوار قاهرهء خدايند و هر يك مَن رَآنى فَقَد رَأَى الله مىگويند به زبانى افصح و انطق از زبان نفس كلَّيه . ( ( 3855 ) ) كى جمادى محو گشتى در نبات * كى فداى روح گشتى ناميات ن 1020 17 - ك 344 15 كى جمادى محو گشتى . . . : مراد سلسلهء طوليهء عروجيه است . ببين در صراط انسان كامل * ( « إِنَّ هذَا اَلْقُرْءانَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ » 17 : 9 ( 1 ) ، كه جمادى كه از اخلاطند ، چگونه در جنين عاشق نباتند ، كه خود را محو در مقام نباتى مىسازند . كه گذشت كه وصول به غايات به طور تحوّل است . و باز آن نبات زمين رَحِمِ خود را فداى روح حيوانى مىسازد و حيوان در آن صراط خود را فداى انسان بالقوّه . و انسان بالقوه مراتبى دارد متفاضله در رحم عناصر و دنيا ، هر يك متحول به ديگرى . يعنى هر دانى فداى عالى مىشود تا فانى شود در ربّه الاعلى ، بعد از آن كه انسان كامل شود . و ديگر آن كه تغيّرات طوليهء صعوديه استكمال است و طلب كمال و طلب عشق است . و ديگر آن كه همه در حركتند و حركات آثار ميول . و ميل - چه ارادى و چه طبيعى و چه قسرى و چه عرضى - مراتبِ عشقند ، حتى قسرى . چه در مقسور حالتى يافت شده كه طالب حالت غريبه شده . و حركت عبارة اخرى است به راهى طلب كه يا طلب مكان است يا مقدار يا وضع يا كيف يا جوهر جسمانى يا روحانى . پس مراد مولوى به روح ، روح الحياة است كه مبدا ادراك و فعل است . ( ( 3859 ) ) سبّح لله هست اشتابشان * تنقيهء تن مىكنند از بهر جان ن 1020 21 - ك 344 17 سبَّح لله : يعنى آن كه گفتيم هر ذره مىشتابد به علو اشتاب آن است كه تنزيه مىكند وجود را از براى صفات خدا به ازدياد استعداد . چنان كه گفتيم كه شستشو مىدهند خود را و تصقيل مىكنند مرآت وجود را . و اين معنى شعبه اى است از تسبيح گفتن اشيا كه معنى مشهور است . و پيش گفتيم كه تسبيح و تمجيد كردن ، فرعِ شعور به مسبِّح و ممجِّد است ، و وجود - هر جا هست - عين علم و شعور و حيات و كلام است . چنان كه عين عشق و مشيّت [ محبّت ؟ ] است . نهايت اين صفات به اندازهء وجود است ، و وجود مراتب دارد . و در جماد وجود ضعيف است ، ظهور صفات نيز ضعيف است . و در نفس ناطقه و ما فوق آن كه وجود اقوى است ، صفات نيز أنور و اظهر است ، كه وجود نفس ، عين علم حضورى اوست به خود ، و عين اراده و عشق

--> ( 1 ) قرآن كريم ، سورهء اسراء ، آيهء 9 . .